SDS برگه ایمنی مواد شیمیایی در صنعت و کاربرد آن در طراحی سیستم های کنترل و پایش حریق

SDS چیست؟

اغلب مواد شیمیایی مورد استفاده در آزمایشگاه، به ویژه زمانی که تحت فشار، در مجاورت گرما و یا در معرض ترکیب شدن با مواد شیمیایی دیگر قرار می گیرند، خطرناک هستند.

برای بررسی میزان خطرپذیری ماده شیمیایی دو راه وجود دارد:

• بررسی برگه ایمنی مواد شیمیایی (SDS)
• بررسی مشخصات و لیبل ماده شیمیایی

همه ما تا حدودی با لیبل های موجود روی مواد شیمیایی آشنایی داریم؛
اما در مورد برگه ایمنی (SDS) ممکن است این سوال پیش بیاید که SDS چیست.

SDS مخفف عبارت Safety Data Sheet اغلب توسط کارخانه سازنده تهیه می شود.

هر برگه به طور خلاص اطلاعاتی از خصوصیات ماده شیمیایی، خطرات بالقوه آن و اقدامات ضروری در صورت بروز خطر دارد.

کارفرمایان باید اطمینان داشته باشند که SDS مواد شیمیایی برای همه کارکنان به راحتی در دسترس است.

آزمایشگاه ها، تأسیسات یا فروشگاه هایی که از مواد شیمیایی استفاده می کنند و
یا به نوعی با آن ها سر و کار دارند لازم است تا SDS مربوط به هر ماده شیمیایی را داشته باشند.

مهم ترین اصول و نکات ایمنی در آزمایشگاه و تجهیزات حفاظتی

اهمیت توجه به خطرات ماده شیمیایی اولین بار در مصر باستان مورد توجه قرار گرفت.

در قرن نوزدهم توجه به ویژگی های ماده شیمیایی، اقدامات پیشگیرانه و قرارگیری این اطلاعات در اختیار کاربران اهمیت پیدا کرد.

بین سال های 1940 تا 1950 برگه اطلاعات مواد شیمیایی تحت عنوان MSDS (مخفف Material Safety Data Sheet) با 9 جز شامل موارد ذیل ایجاد شد:

• اطلاعاتی در خصوص سازنده محصول
• اجزای تشکیل دهنده ماده شیمیایی
• اطلاعات فیزیکی
• خطرات آتش سوزی و انفجار ماده
• واکنش پذیری
• سمی بودن
• اقدامات پیشگیرانه
• اقدامات کمک های اولیه
• اطلاعات تکمیلی

بعدها به منظور تکمیل برگه MSDS هفت جزء دیگر به موارد بالا اضافه شد و برگه SDS با 16 جزء شکل گرفت.

2# قسمت های تشکیل دهنده SDS چیست؟

برای آنکه بدانیم SDS چیست لازم است با اجزای آن آشنا شویم.

اجزای SDS در قالب استاندارد GHS (مخفف Globally Harmonized System) عبارت اند از:

• شناسایی (Identification): شامل مشخصات محصول، نام تولیدکننده، آدرس، شماره تماس و… است.
• شناسایی خطرات (Hazard Identification): به کلیه خطرات بالقوه محصول اشاره می کند.
• اطلاعات مواد تشکیل دهنده (Composition): بیان می کند که ماده شیمیایی از چه اجزایی تشکیل شده است.
• کمک های اولیه (First Aid): درصورت بالفعل شدن خطر بالقوه، چه اقدامات اولیه ای لازم است انجام شوند.
• اطفای حریق (Fire Fighting): اقدامات اطفای حریق برای مقابله با آتش سوزی احتمالی را معرفی می کند.
• اقدامات نشت تصادفی (Accidental Release): اقدامات ضروری در صورت نشت مواد شیمیایی به دلیل خطای استفاده کننده، نقص در تولید، ذخیره سازی یا انتقال ماده شیمیایی است.
• جابجایی و نگهداری (Holding & Storage): راهکارهایی در خصوص حمل و نگهداری مواد شیمیایی ارائه می دهد.
• کنترل مواجهه و حفاظت فردی (Exposure Control & Personal Protection): شامل معرفی برخی وسایل حفاظت فردی (PPE: Personal Protective Equipment) است.
• ویژگی های فیزیکی و شیمیایی (Physical & Chemical Properties): ویژگی های فیزیکی شامل شکل ظاهری، رنگ، بو و… و ویژگی های شیمیایی شامل نقطه جوش، نقطه ذوب، چگالی و… بیان می شوند.
• پایداری و واکنش پذیری (Stability & Reactivity): میزان واکنش پذیری ماده شیمیایی با سایر مواد و بدن در این قسمت ذکر می شود.
• اطلاعات سم شناسی (Toxicological): شدت سمی بودن ماده بیان می شود.
• اطلاعات زیست محیطی (Ecological): اثرات ماده بر محیط زیست ذکر می شود.
• ملاحظات دفع (Disposal): روش های دفع ماده به عنوان زباله ذکر می شود.
• ملاحظات حمل و نقل (Transport): به موارد مهم در حمل ایمن اشاره می شود.
• ملاحظه قانونی (Regulatory): محدودیت های فردی ناشی از قوانین زیست محیطی در استفاده از ماده بیان می شود.
• سایر اطلاعات (Other Information): اطلاعاتی خلاصه درباره ماده ذکر می شود.

3# آشنایی با برخی علائم در SDS

اگر بدانیم که علائم به کار رفته در SDS چیست می توانیم با نگاهی اجمالی به آن ها به ویژگی های ماده شیمیایی پی ببریم.

1. خطر برای سلامتی (Health Hazard)

ویژگی های این نوع ماده شیمیایی عبارت اند از:

• سرطان زا
• جهش زا
• سمی برای تولید مثل
• حساس برای دستگاه تنفسی
• سمی برای اندام های اصلی

2. خطر آتش زا بودن (Flame)

ویژگی های این نوع ماده شیمیایی عبارت اند از:

• قابل اشتعال
• ساطع کننده گازهای قابل اشتعال
• خود به خود واکنش دهنده

3. خطر مسمومیت (Toxic)

ویژگی های این نوع ماده شیمیایی عبارت اند از:

• تحریک کننده پوست و چشم
• مسموم کننده حاد
• عفونت در دستگاه تنفسی
• خطرناک برای لایه ازون

4. خطر گاز فشرده (Compressed Gas)

این علامت نشان دهنده گازهای تحت فشار است و ویژگی های آن عبارت اند از:

• قابل اشتعال
• قابل انفجار
• عفونت در دستگاه تنفسی

5. خطر خورندگی (Corrosive)

ویژگی های این ماده شیمیایی عبارت اند از:

• سوختگی و ایجاد خورندگی در پوست
• عفونت در چشم
• ایجاد خوردگی در فلزات

6. خطر انفجار (Explosive)

ویژگی های این مواد عبارت اند از:

• قابل انفجار
• خود به خود واکنش دهنده

7. خطر اکسیدکنندگی (Oxidizing)

شامل مواد شیمیایی با قابلیت اکسیدکنندگی می شود که ویژگی های آن عبارت اند از:

• ایجاد حریق شدید
• ایجاد انفجار خطرناک
• افزایش گستره آتش

8. خطر برای محیط زیست (Environmental Hazard)

شامل مواد شیمیایی سمی برای آبزیان است و ویژگی های آن عبارتند از:

• اغلب سمی
• عدم تجزیه آسان در محیط زیست

9. خطر (Hazard)

این علامت نشان دهنده هشدار و خطر است و ویژگی های آن عبارت اند از:

• کشنده موجودات زنده
• قابل اشتعال
• خورنده
• سمی و میل ترکیب شدن شدید

4# مفهوم حروف به کار رفته در SDS چیست؟

برخی از حروف مورد استفاده در SDS و مفهوم هرکدام مطابق ذیل است:

• E (Explosive): ماده شیمیایی که قابلیت انفجار دارد.
• O (Oxidizing): ماده شیمیایی اکسیدکننده که در اثر واکنش با دیگر مواد حرارت زیادی آزاد می کند.
• F (Flammable): مواد با این علامت قابلیت اشتعال زیادی دارند.
• F+ (Extremely Flammable): این دسته از مواد شیمیایی قابلیت اشتعال پذیری بیشتری از دسته قبل دارند.
• T (Toxic): مواد شیمیایی سمی هستند.
• T+ (Very Toxic): این دسته از مواد شیمیایی از دسته قبل بسیار سمی تر هستند.
• C (Corrosive): مواد شیمیایی با این علامت خورنده هستند.
  این مواد می توانند بافت های زنده را از بین برده و سوختگی شدیدی به وجود آورند.

فرق MSDS با SDS چیست؟

فرق MSDS با SDS چیست؟

اولین اخطار و بحث در رابطه با مواد شیمیایی در مصر باستان یافت شده است و مربوط به این دوران می باشد. که اطلاعاتی در زمینه اجزای تشکیل دهنده ماده و چگونگی استفاده ایمن آنها ارائه شده بود.

• قرن نوزدهم آغاز ثبت ویژگی های شیمیایی، اقدامات ایمنی پیشگیرانه و درمعرض قرار دادن اطلاعات به مشتریان بود.
• در دهه های ۱۹۴۰ تا ۱۹۵۰ در زمینه مواد شیمیایی مجموعه ای از برگه ها در اختیار قرار گرفت.
• به کار گیری و استفاده از MSDS برای اولین بار در صنعت دریا نوردی به تصویب رسید.
• در سال ۱۹۸۳ به کار گیری OSHA برای تمامی سازندگان اجباری شد.
• در سال ۱۹۸۷ به کارگیری OSHA برای تمامی کارفرمایان اجباری شد.

MSDS شامل چه مواردی است؟

1. اطلاعات محصول
2. اجزای تشکیل دهنده خطرناک
3. اطلاعات فیزیکی
4. اطلاعات مرتبط با خطرات آتش سوزی و انفجار
5. اطلاعات واکنش پذیری
6. ویزگی های سم شناسی
7. اقدامات پیش گیرانه
8. اقدامات کمک های اولیه
9. اطلاعات آماده سازی سند

MSDS شامل چند بخش است؟

این اطلاعات شامل ۹ بخش است که ممکن است عناوین یکسانی نداشته باشند و اطلاعات ممکن است به روش مختلف و با عنوان تقریبا متفاوتی ارائه شوند.

تفاوت برگه اطلاعات ایمنی مواد با SDS؟

بین این دو اختلاف زیادی وجود ندارد و شرایط عمومی برای برگه های اطلاعات ایمنی فراهم آورده اند.

• یک SDS می تواند یک MSDS باشد.
• ولی MSDS نمی تواند SDS باشد.
• معمولا MSDS ها دارای ۹ بخش هستند ولی SDS ها دارای ۱۶ بخش اند.

برای اینکه SDS با GHS سازگار باشد باید دارای شانزده سر فصل باشد.

SDS شامل چه مواردی است؟

1. شناسایی محصول
2. ترکیبات/ اطلاعات مواد تشکیل دهنده
3. شماره ثبت سی ای اس (CAS)
4. عبارات خطر
5. اقدامات کمک های اولیه
6. اقدامات اطفای حریق
7. اقدامات نشت تصادفی
8. نحوه رسیدگی و نگهداری
9. حفاظت شخصی
10. ویژگی های فیزیکی و شیمیایی
11. ثبات و واکنش پذیری
12. اطلاعات سم شناسی
13. اطلاعات زیست محیطی
14. نحوه معدوم سازی
15. نحوه حمل
16. تنظیم مقررات

و اطلاعات دیگر

SDS شامل چند بخش است؟

SDS یا اطلاعات ایمنی مواد

۱۶ بخش که ممکن است عناوین یکسانی نداشته باشند M همانند MSDS، ممکن است ساختار متفاوت و همچنین سرفصل های تقریبا متفاوتی داشته باشند.

حال این ۱۶ بخش را با هم مرور خواهیم کرد:

بخش اول: شناسایی ماده/ ترکیب و تهیه کننده

1. شناسه GHS محصول
2. دیگر ابزار شناسایی
3. توصیه هایی مرتبط با استفاده از این مواد شیمیایی و محدودیت های استفاده از آن مواد
4. جزئیات تهیه کننده (شامل نام، آدرس، شماره تماس و غیره)
5. شماره تماس اضطراری

بخش دوم: شناسایی خطر

1. طبقه GHS مواد/ ترکیبات و هرگونه اطلاعات منطقه ای و ملی
2. المان های لیبل GHS، شامل جملات پیشگیرانه و احتیاطی (نمادهای خطر ممکن است به صورت نماد گرافیکی سیاه و سفید یا نام نماد آورده شود بعنوان مثال شعله، جمجمه و ستون فقرات)؛
3. خطرات دیگر که در طبقه بندی خاصی قرار نمی گیرند (به عنوان مثال خطر انفجار ذره) که تحت پوشش GHS نیز قرار نمی گیرد.

بخش سوم: ترکیبات / اطلاعات در مورد مواد تشکیل دهنده

ماده

1. هویت شیمیایی
2. نام متعارف، مترادف و غیره؛
3. شماره ثبت سی ای اس (CAS) و دیگر شناسه های منحصر به فرد
4. افزودنی های ثابت و ناخالصی ها که خودشان جداگانه طبقه بندی می شوند و به طبقه بندی یک ماده کمک می کنند.

ترکیبات

هویت شیمیایی و غلظت یا محدوده غلظت تمام اجزای تشکیل دهنده که از لحاظ GHS خطرناک هستند و در سطوح بالاتر از حدود معمول ارائه می شوند.

توجه

برای کسب اطلاع از مواد تشکیل دهنده، قوانین معتبر CBI مقدم برقوانین شناسایی محصول می باشد.

بخش چهارم: اقدامات کمک های اولیه

1. توصیف اقدامات ضروری، که برحسب نوع تماس به زیرمجموعه های دیگر تقسیم میشود، برای مثال تنفس، تماس چشمی، تماس پوستی و بلع.
2. مهمترین علائم و تاثیرات، آنی و یا با تاخیر
3. در صورت نیاز مراجعه سریع به فوریت های پزشکی و درمان های ویژه

بخش پنجم: اقدامات اطفای حریق

1. ابزار مناسب (و نامناسب) اطفای حریق
2. خطرات خاصی که ممکن است از طریق مواد شیمیایی بوجود آید (طبیعت و ذات هر ماده قابل اشتعال خطرناک).
3. تجهیزات حفاظتی خاص و اقدامات پیشگیرانه برای آتش نشانان

بخش ششم: اقدامات در زمان نشت

1. اقدامات پیشگیرانه فردی، تجهیزات حفاظتی و روش های اضطراری
2. اقدامات زیست محیطی
3. روش ها و مواد در جهت مهار و پاکسازی

بخش هفتم: رسیدگی و نگهداری

1. اقدامات پیشگیرانه در جهت رسیدگی ایمن
2. شرایط نگهداری و انبارش ایمن اعم از هر گونه ناسازگاری

بخش هشتم: کنترل مواجهه / حفاظت فردی

1. پارامترهای کنترل برای مثال میزان محدودیت مواجهه شغلی یا میزان محدودیت بیولوژیکی
2. کنترل های مهندسی مناسب
3. اقدامات حفاظت فردی مانند تجهیزات حفاظت فردی

بخش نهم: ویژگی های فیزیکی و شیمیایی

1. ظاهر (حالات فیزیکی، رنگ و غیره)
2. بو
3. آستانه بویایی۴٫ PH
4. نقطه ذوب/ نقطه جوش
5. نقطه جوش اولیه و محدوده جوش
6. نقطه اشتعال
7. نرخ تبخیر
8. اشتعال پذیری (جامد، گاز)
9. محدودیت انفجاری یا اشتعال پذیری بالایی / پا نی
10. فشار بخار
11. چگالی بخار
12. چگالی نسبی
13. انحلال پذیری
14. ضریب تقسیم: اکتانول / آب
15. دمای اشتعال خود بخودی
16. دمای تجزیه
17. ویسکوزیته

بخش دهم: ثبات و واکنش پذیری

1. واکنش پذیری
2. ثبات شیمیایی
3. احتمال واکنش های خطرناک
4. شرایطی که باید اجتناب شود (مثلا تخلیه استاتیک، شوک یا ارتعاش)
5. مواد ناسازگار
6. تجزیه خطرناک محصولات

بخش یازدهم: اطلاعات سم شناسی

توصیف مختصر ولی جامع و کامل و قابل فهم از تاثیرات آنها که شامل اثرات سمی و داده های موجود برای شناسایی آن تاثیرات، مانند:

1. داده هایی در مورد روش های احتمالی تماس (تنفس، بلع، تماس پوستی و چشمی)؛
2. نشانه هایی مرتبط با ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و سمی
3. تاثیرات آنی و با تاخیر و همچنین تاثیرات مزمن از لحاظ مواجهه کوتاه مدت و بلند مدت
4. سنجش عددی میزان سمیت (مانند برآورد سمیت حاد و آنی)

بخش دوازدهم: اطلاعات زیست محیطی

1. سموم زیستی (آبی و خاکی)
2. پایداری و تجزیه پذیری
3. پتانسیل زیست انباشتگی
4. قابلیت تحرک در خاک
5. تاثیرات نامطلوب دیگر

بخش سیزدهم: نحوه معدوم سازی

شرح پسماند ضایعات و اطلاعات راجع به رسیدگی ایمن و روش های دفع که شامل هر بسته آلوده ای می باشد.

بخش چهاردهم: اطلاعات حمل و نقل

1. عدد UN، شماره بین المللی کالاهای خطرناک
2. نام ناوگان حمل مناسب
3. گروه خطر حمل و نقل
4. گروه بسته بندی، در صورت لزوم
5. خطرات محیطی ( مانند آلودگی دریایی (بله/ خیر))
6. حمل و نقل گسترده و حجیم
7. احتیاط های ویژه که کاربر باید از آنها اطلاع داشته باشد یا باید آنها راانجام دهد در رابطه با حمل و نقل یا انتقال در درون محوطه یا خارج از آن.

بخش پانزدهم: اطلاعات مقرراتی

مقررات ایمنی، سلامتی و محیطی به ویژه راجع به محصول مورد استفاده

بخش شانزدهم: اطلاعات دیگر شامل اطلاعات آماده سازی واصلاح SDS

افزودن اطلاعات دیگر مورد نیاز

کاربرد SDS در مهندسی حریق و شناسایی راهکارهای کنترل حریق

با توجه به اینکه ما در برگه ایمنی مواد نوع ماده، خواص فیزیکی ماده، نقطه اشتعال ماده، دمای بخار مواد، فازهای ایجاد شده مواد، میزان اشتعال پذیری و …. را با اشتراک می گذاریم برای مهندسین حریق فرصت بسیار خوبی ست تا بتوانند با استفاده از این اطلاعات دقیق ترین تجهیزات را برای اعلام و اطفاء حریق مواد طراحی نمایند به طور مثال وقتی مایع قابل اشتعال در فهرست مواد انبار وجود دارد با مراجعه به SDS و بررسی شرایط شعله و حریق میتوان فهمید که استفاده از کدام دتکتور در این انبار اولویت طراحی سیستم اعلام حریق بوده همچنین کدام خاموش کننده برای اطفاء کامل حریق مناسب می باشد.

استفاده از Flam Detector برای اعلام سریع به دلیل رویت سریع شعله در کنار یک سیستم خاموش کننده فوم میتواند گزینه مناسبی در طراحی مایعات قابل اشتعال مثل بنزین و سایر فرآورده های نفتی باشد